Percentyle, kwartyle, decyle wynagrodzeń

Percentyl wynagrodzeń to kwota, której nie przekracza określony procent płac w próbie: jeśli w raporcie płacowym P75 wynosi 9 600 zł, to około 75% osób na tym stanowisku zarabia tyle lub mniej, a około 25% więcej. Raporty płacowe podają zwykle pięć takich progów: P10 (D1), P25 (Q1), P50 (Q2, czyli mediana), P75 (Q3) i P90 (D9). Kwartyle i decyle to te same progi pod innymi nazwami. Całą rodzinę statystyk rozkładu, razem z dominantą, opisuje hasło dominanta, kwartyle, decyle, percentyle.

Jak czytać percentyle w raporcie płacowym

Raport podaje dla stanowiska płacę zasadniczą brutto (przykład w okrągłych liczbach): P10 = 6 400 zł, P25 = 7 200 zł, P50 = 8 300 zł, P75 = 9 600 zł, P90 = 11 200 zł.

• P25-P75, czyli 7 200-9 600 zł: między tymi progami mieści się środkowa połowa wynagrodzeń z próby. To najprostsza odpowiedź na pytanie, ile „zwykle” płaci się na tym stanowisku.
• P50, czyli 8 300 zł: mediana, którą raporty płacowe, na przykład Sedlak & Sedlak, utożsamiają z wynagrodzeniem rynkowym. Dlaczego w płacach mediana mówi więcej niż średnia, wyjaśnia tekst mediana czy średnia wynagrodzeń.
• P75, czyli 9 600 zł: górna granica środkowej połowy i próg najlepiej opłacanej ćwiartki próby.
• P10 i P90, czyli 6 400 i 11 200 zł: brzegi rynku. Poniżej P10 i powyżej P90 zostaje po mniej więcej 10% próby.

Wynagrodzenie 9 000 zł leży na tym stanowisku między P50 a P75: wyżej niż połowa próby, w górnej części środkowej połowy. Jak policzyć odległość tej kwoty od mediany albo od celu P75 i jak dopasować własne stanowisko do roli z raportu, pokazuje hasło benchmark wynagrodzeń.

Percentyle w Excelu

W polskim Excelu percentyl liczy funkcja PERCENTYL.PRZEDZ.ZAMK(tablica;k), gdzie k jest ułamkiem od 0 do 1. Dla wynagrodzeń w komórkach B2:B11:

P10:  =PERCENTYL.PRZEDZ.ZAMK(B2:B11;0,1)
P25:  =PERCENTYL.PRZEDZ.ZAMK(B2:B11;0,25)
P50:  =PERCENTYL.PRZEDZ.ZAMK(B2:B11;0,5)
P75:  =PERCENTYL.PRZEDZ.ZAMK(B2:B11;0,75)
P90:  =PERCENTYL.PRZEDZ.ZAMK(B2:B11;0,9)

Przykład: zespół 10 osób zarabia 6 000, 6 200, 6 500, 6 800, 7 000, 7 300, 7 600, 8 000, 8 800 i 12 000 zł. Formuły zwrócą P10 = 6 180, P25 = 6 575, P50 = 7 150, P75 = 7 900 i P90 = 9 120 zł. Gdy k nie trafia dokładnie w żadną obserwację, Excel interpoluje między dwiema sąsiednimi: P90 leży tu między 8 800 a 12 000 zł, o jedną dziesiątą drogi od niższej z nich.

Odwrotne pytanie, na którym percentylu jest konkretna pensja, rozwiązuje PROC.POZ.PRZEDZ.ZAMK(tablica;x). Dla 8 000 zł w tym zespole Excel zwróci 0,777, czyli mniej więcej 78. percentyl.

Starsza funkcja PERCENTYL liczy tak samo jak wariant ZAMK i została w Excelu dla zgodności. Wariant PERCENTYL.PRZEDZ.OTW przyjmuje k z przedziału otwartego i interpoluje inaczej, a gdy interpolacji nie da się wykonać, zwraca błąd. Na małej próbie różnica jest duża: dla zespołu z przykładu P90 policzony przez OTW wynosi 11 680 zamiast 9 120 zł. Odpowiednikiem PERCENTYL.PRZEDZ.ZAMK w angielskim Excelu i w Arkuszach Google jest PERCENTILE.INC.

Przed porównaniem z raportem rynkowym wynagrodzenia trzeba przeliczyć na brutto za pełny etat (dwie podstawowe zasady analizy płac, wynagrodzenie na pełny etat).

Ile obserwacji potrzeba

Policzyć da się wcześniej, niż da się na wyniku polegać. Kwartyle (P25, P50, P75) ma sens liczyć od co najmniej 5 obserwacji, decyle (P10, P90) od kilkunastu, a pojedyncze percentyle w rodzaju P66 dopiero od kilkuset. Te same minimalne liczebności dla całej rodziny statystyk podaje hasło dominanta, kwartyle, decyle, percentyle.

Zespół z przykładu wyżej ma 10 osób, więc o jego P90 decydują w praktyce dwie najwyższe pensje. Gdyby najlepiej opłacana osoba zarabiała 15 000 zamiast 12 000 zł, P90 wzrósłby z 9 120 do 9 420 zł, a mediana zostałaby na 7 150 zł.

W raporcie rynkowym ta sama ostrożność dotyczy wierszy z małą próbą. Sedlak & Sedlak pokazuje stanowisko przy co najmniej 4 osobach z 4 różnych firm (stan na styczeń 2025 r.), więc jeśli raport podaje liczbę obserwacji albo firm, warto ją sprawdzić przed odczytaniem P10 i P90. Ten sam dostawca waży dane tak, by każda firma miała porównywalny wpływ na wynik. W P75 z takiego raportu duży pracodawca nie przesądza więc o wyniku samą liczbą zatrudnionych na stanowisku.

Do czego służą percentyle w polityce wynagrodzeń

Percentyle pełnią trzy role:

• Diagnostyka rozkładu: wąski rozstęp międzykwartylowy (Q3 − Q1) w jednorodnej grupie świadczy o spójnej polityce płac, ale może też wynikać z wąskiej dystrybucji roli (mała próba, sztywna siatka, wieloletnie zamrożenie podwyżek). Szeroki rozstęp w tej samej grupie sygnalizuje, że polityka jest niespójna albo że grupa naprawdę nie jest jednorodna.
• Cel rynkowy: raporty płacowe (Sedlak, Mercer, WTW, Korn Ferry) podają wynagrodzenia rynkowe jako P25/P50/P75/P90, co pozwala firmie ustalić politykę typu „celujemy w P50 dla większości ról, w P75 dla strategicznych” i mierzyć rzeczywistą realizację tej polityki.
• Wykrywanie outlierów: wartości powyżej P90 albo poniżej P10 zwykle warto sprawdzić. Na górze to ekspert z historycznym kontraktem albo nieuzasadnione przepłacenie, na dole nowo zatrudniony, błąd kategoryzacji albo realny problem z wewnętrzną sprawiedliwością.

Pułapka mediany jako jedynej statystyki: dwie firmy mogą mieć identyczną medianę 7 500 zł na tym samym stanowisku, a zupełnie inny rozrzut. Firma A ma P25 = 7 200, P75 = 7 800: środkowe 50% pracowników mieści się w wąskim 600-złotowym przedziale, polityka jest spójna, wewnętrznych konfliktów jest mało. Firma B ma P25 = 5 500, P75 = 9 500: to samo stanowisko, prawie siedmiokrotnie szerszy rozrzut, ta sama mediana. W firmie B polityka albo jest świadoma (różne sub-role), albo niespójna i staje się narastającym problemem. Mediana bez kontekstu rozkładu kłamie.

Percentyle a raport luki płacowej

W raportowaniu zgodnościowym dyrektywa o przejrzystości wynagrodzeń wymaga podania odsetka pracowników płci żeńskiej i męskiej „w każdym kwartylu wynagrodzenia” (art. 9 ust. 1 lit. f), a kwartylem wynagrodzenia nazywa każdą z czterech równych grup pracowników uszeregowanych według poziomu wynagrodzenia (art. 3 ust. 1 lit. f). To statystyka pokazująca koncentrację płci w różnych poziomach wynagrodzenia, komplementarna do GPG i EGPG (luka w rozumieniu dyrektywy, art. 3 ust. 1 lit. c, liczona jest na średnich; mediana luki to osobny wskaźnik raportowany na poziomie organizacji). Do jej policzenia potrzebne są progi P25, P50 i P75 z wynagrodzeń własnych pracowników, bez żadnego odniesienia do rynku.

Projekt polskiej ustawy nazywa kwartylami wynagrodzenia właśnie te progi, a cztery grupy pracowników między nimi przedziałami wynagrodzenia; różnicę na przykładzie listy płac pokazuje hasło dominanta, kwartyle, decyle, percentyle.

Najczęstsze pytania

Co oznacza P90 w raporcie płacowym i czy to mediana? P90 to kwota, której nie przekracza 90% wynagrodzeń w próbie raportu. Więcej zarabia około 10% osób na tym stanowisku, więc P90 opisuje górny brzeg rynku. Mediana to inny próg, P50: połowa zarabia tyle lub mniej, połowa tyle lub więcej. W raporcie płacowym to mediana pełni zwykle rolę wynagrodzenia rynkowego.

O czym mówi 75. percentyl w raporcie płacowym? P75 to kwota, której nie przekracza wynagrodzenie około 75% osób z próby raportu; więcej zarabia mniej więcej jedna czwarta. Razem z P25 wyznacza granice środkowej połowy wynagrodzeń na stanowisku. Firmy często ustawiają na P75 cel dla ról strategicznych, za które chcą płacić wyraźnie powyżej rynku.

Jak policzyć P10 i P90 w Excelu? W polskim Excelu służy do tego funkcja PERCENTYL.PRZEDZ.ZAMK z ułamkiem jako drugim argumentem: dla P10 wpisuje się 0,1, dla P90 0,9, na przykład =PERCENTYL.PRZEDZ.ZAMK(B2:B11;0,9). W angielskim Excelu i w Arkuszach Google ta sama funkcja nazywa się PERCENTILE.INC. Starsza funkcja PERCENTYL działa tak samo i pozostała w Excelu dla zgodności.

Ile osób potrzeba, żeby policzyć percentyle wynagrodzeń? Kwartyle, czyli P25, P50 i P75, da się sensownie policzyć od co najmniej 5 obserwacji. P10 i P90 to decyle i wymagają co najmniej kilkunastu, a pojedyncze percentyle w rodzaju P66 kilkuset. W mniejszej grupie o P10 decydują w praktyce dwie najniższe pensje, a o P90 dwie najwyższe, więc jedna zmiana kadrowa potrafi je wyraźnie przesunąć.